Astronomiczne lato wita nas w tym roku upalnymi temperaturami. Rozpocznie się w niedzielę 21 czerwca, gdy Słońce znajdzie się w punkcie Raka. Pomimo krótkich nocy, na letnim niebie jest wiele ciekawych obiektów i zjawisk astronomicznych do obserwowania. Głównym takim punktem będzie zaćmienie Słońca.

Istnieje kilka definicji lata, na przykład lato meteorologiczne zaczyna się 1 czerwca, a kalendarzowe 22 czerwca. W astronomii momentem początku lata jest przesilenie letnie i ta pora roku trwa do równonocy jesiennej.

Astronomiczne lato rozpoczyna się w tym roku 21 czerwca o godzinie 10.25. To moment przesilenia letniego. Słońce będzie górować zenicie nad zwrotnikiem Raka, najdalszym miejscem od równika, dla którego taka sytuacja jest możliwa.

Dla nas, na półkuli północnej, oznacza to najdłuższe dni i najkrótsze noce. W przypadku Warszawy dzień potrwa 16 godzin i 47 minut, a noc 7 godzin i 13 minut. Wartości te mogą się nieco różnić w zależności od naszego miejsca w Polsce, a także od sposobu definiowania momentu zachodu Słońca.

Przez kolejne tygodnie nie występują u nas prawdziwe noce astronomiczne. Tym terminem określa się sytuację, gdy Słońce chowa się co najmniej 18 stopni pod horyzontem. Braku astronomicznych nocy nie należy mylić z tzw. białymi nocami, znanymi z rejonów bliższych biegunowi.

Lato kojarzy się z nocami spadających gwiazd, czyli meteorów. Najbardziej znane pod tym względem są Perseidy, aktywne od 17 lipca do 24 sierpnia. W okresie maksimum roju, przypadającym w nocy z 12 na 13 sierpnia, w wielu miejscach kraju organizowane są astronomiczne pikniki, często zwane właśnie „nocami spadających gwiazd”. W tym roku w okresie maksimum Perseidów przypada nów Księżyca, a więc będą to idealne warunki do obserwacji meteorów.

Co więcej, 12 sierpnia nastąpi astronomiczne zjawisko roku – zaćmienie Słońca. W Polsce będzie widoczne jako częściowe, ale do pasa zaćmienia całkowitego nie mamy daleko i są to kierunki wyjazdów turystycznych. W szczególności zaćmienie całkowite będzie widoczne w Islandii i Hiszpanii.

Zaćmienie w Polsce będzie mieć bardzo dużą fazę, od około 82 proc. na północnym wschodzie - do ponad 85 proc. w Sudetach. W trakcie zjawiska Słońce będzie już nisko nad horyzontem. Początek zaćmienia około godziny 19.10-19.20, w zależności od rejonu kraju. Maksymalna faza nastąpi około 20.02 (północy wschód Polski) do 20.10 (Sudety). Z kolei w części kraju Słońce zajdzie jeszcze przed godziną 20.

Przy obserwacji zaćmienia Słońca koniecznie trzeba pamiętać o bezpieczeństwie oczu. Dostępne są tzw. okulary do zaćmień Słońca (nie mylić ze zwykłymi okularami słonecznymi), czy folie mylarowe, które można kupić w sklepach ze sprzętem astronomicznym (również online). Nigdy nie wolno patrzeć na Słońce przez lornetkę lub teleskop, jeśli nie jest wyposażony w odpowiednie filtry. Istnieją też specjalne teleskopy do obserwacji Słońca.

Domowych sposobów, typu zdjęcie rentgenowskie czy płyta CD, można użyć do zerknięcia na moment, ale nie do wpatrywania się długo w Słońce, bowiem takie przedmioty nie chronią przed całym spektrum promieniowania słonecznego.

28 sierpnia będzie z kolei okazja do zobaczenia częściowego zaćmienia Księżyca. Całe zjawisko potrwa od 3.24 do 9.02, a faza maksymalna nastąpi o 6.13. i będzie wynosi 93 proc. W Polsce widoczny będzie początek zaćmienia przy zachodzie Księżyca.

Prominentnym elementem rozgwieżdżonego letniego nieba jest Trójkąt Letni. To nie jest gwiazdozbiór, ale asteryzm, czyli charakterystyczny układ gwiazd nie znajdujący się na oficjalnej liście gwiazdozbiorów. Trójkąt Letni tworzą trzy bardzo jasne gwiazdy: Wega z konstelacji Lutni, Deneb z gwiazdozbioru Łabędzia i Altair z gwiazdozbioru Orła.

Pełnie Księżyca przypadną latem 30 czerwca, 29 lipca i 28 sierpnia, z kolei nowie będą 14 lipca, 12 sierpnia i 11 września.

Jeśli nastawiamy się na obserwacje planet, to praktycznie przez całe lato, krótko po zachodzie Słońca, widoczna będzie Wenus. Towarzyszy jej Jowisz, ale jest niżej i w połowie lipca już nie będzie widoczny wieczorem, za to zacznie pojawiać się rano. Obok Jowisza znajduje się Merkury i podobnie jak on, „przeskoczy” w połowie lipca z nieba wieczornego na poranne. Najlepszy okres do prób wypatrzenia Merkurego to przełom lipca i sierpnia. Z kolei Saturn będzie wschodził mniej więcej o północy na początku lata, a potem coraz szybciej i na koniec tej pory roku będzie widoczny na niebie już przez praktycznie całą noc.

Uran i Neptun są poza możliwościami wypatrzenia nieuzbrojonym okiem i do ich zobaczenia potrzebny jest teleskop. Uran jest dostępny w drugiej części nocy, a Neptun najpierw podobnie ,ale potem wschodzi coraz wcześniej.

Co ciekawe, to właśnie latem Ziemia znajduje się najdalej od Słońca na swojej orbicie. 6 lipca maksymalny dystans wyniesie 1,01663164 jednostki astronomicznej, czyli nieco ponad 152 miliony kilometrów. Jedna jednostka astronomiczna to średni dystans Ziemi od Słońca, jest równa około 149,6 mln km.

30 czerwca przypada Międzynarodowy Dzień Planetoid, a 19 września Międzynarodowy Dzień Astronomii.

Krzysztof Czart (PAP)

cza/ zan/