W piątek 20 marca przywitamy astronomiczną wiosnę

W piątek 20 marca nastąpi równonoc wiosenna, co oznacza początek astronomicznej wiosny. W trakcie tej pory roku na niebie zobaczymy gołym okiem jasne planety, widowiskowe koniunkcje, być może nawet komety.

Dokładny moment początku astronomicznej wiosny przypada w tym roku na środę 20 marca o godz. 15.46. Wtedy Słońce przejdzie przez tzw. punkt Barana, czyli punkt równonocy wiosennej. Wiosna potrwa do przesilenia letniego, które nastąpi 21 czerwca o godz. 10.25.

Na czym polegają astronomiczne pory roku?

Definiowane są one przez momenty górowania Słońca w zenicie nad równikiem lub zwrotnikami. Sytuacjom tym odpowiadają też odpowiednie pozycje Słońca na niebie w swojej pozornej drodze na tle gwiazd, zwanej ekliptyką.

Patrząc od strony górowania Słońca w zenicie - to w momencie równonocy wiosennej następuje to nad równikiem. Od tej pory dni stają się dłuższe od nocy na półkuli północnej (a na półkuli południowej jest odwrotnie). Maksymalnie oddalone od równika równoleżniki, nad którymi Słońce może górować w zenicie, nazywane są zwrotnikami. W przypadku półkuli północnej jest to zwrotnik Raka. Górowanie nad nim to przesilenie letnie, oznaczające koniec wiosny i początek lata.

Gdy spojrzymy dokładniej na układy współrzędnych w astronomii, to poza układem ze wspomnianą wcześniej ekliptyką, jest także drugi układ współrzędnych, związany z równikiem niebieskim i biegunami. Równik niebieski to takie jakby przedłużenie równika ziemskiego w kosmos. Wiemy, że oś obrotu Ziemi (która wyznacza północny i południowy biegun niebieski) jest nachylona względem płaszczyzny ekliptyki. Tym samym nachylona jest także płaszczyzna równika niebieskiego. W efekcie równik niebieski i ekliptyka przecinają się w dwóch punktach. Jeden z nich nazywa się punktem Barana, a drugi punktem Wagi. Gdy pozorna pozycja Słońca wypada w tych punktach, mamy równonoce: odpowiednio - wiosenną (w marcu) lub jesienną (we wrześniu).

Niektórych może zdziwić, że punkt Barana wcale nie znajduje się na niebie w gwiazdozbiorze Barana. Zmienił pozycję poza obręb tego gwiazdozbioru już w pierwszym wieku naszej ery. Aktualnie jest w konstelacji Ryb, ale nazwa pozostała. Punkt równonocy wiosennej wędruje na tle gwiazdozbiorów, bowiem zmienia się położenie osi obrotu Ziemi. Nazywane jest to precesją – oś obrotu naszej planety zatacza okrąg w ciągu 25800 lat. Astronomiczne obliczenia wskazują, że punkt Barana przemieści się gwiazdozbioru Wodnika w 2597 roku.

Wiosną można zobaczyć na niebie sporo ciekawych zjawisk astronomicznych, a rosnące temperatury sprzyjają spoglądaniu na wieczorne niebo.

W szczególności będziemy mieli okazję obejrzeć najjaśniejsze na nocnym niebie planety Układu Słonecznego. Na przykład w nocy z 20 na 21 marca, wysoko na niebie i bardzo jasno świecić będzie Jowisz. Znajdzie się on w malowniczej konfiguracji nad gwiazdozbiorem Oriona (złożonym z jasnych gwiazd przypominających ułożeniem schematyczną sylwetkę człowieka), obok gwiazdozbioru Bliźniąt (dwie jasne gwiazdy Kastor i Polluks), blaskiem dołoży się też w pobliżu Procjon z konstelacji Małego Psa, a na dole, nad horyzontem dostrzeżemy Syriusza – najjaśniejszą gwiazdę nocnego nieba.

Już 25 i 26 marca Jowisza minie Księżyc w spektakularnej koniunkcji. Takich koniunkcji Księżyca z Jowiszem będzie wiosną jeszcze kilka (23 kwietnia, 20 maja i 17 czerwca).

Ciekawa będzie też możliwość zobaczenia Księżyca w pobliżu gromady otwartej Plejady. W poniedziałek 23 marca o godz. 9.00 będzie on na tle Plejad. To w trakcie dnia, ale gdy spojrzymy na niebo wieczorem poprzedniego dnia i wieczorem 23 marca - to zobaczymy go najpierw po jednej, a potem po drugiej stronie Plejad.

Następna okazja do obserwacji to 19 kwietnia. O godz. 20.00 niebo będzie jeszcze dość jasne, choć powinno się być możliwe dostrzeżenie wąskiego sierpa Księżyca tuż obok Plejad. Wtedy poniżej będzie świecić bardzo jasno Wenus.

Wenus jest na niebie jaśniejsza od Jowisza. I o ile ten drugi przez całą wiosnę będzie widoczny wieczorami dość wysoko - to w przypadku Wenus, na początku wiosny, jest ona widoczna tylko krótko po zachodzie Słońca, a w miarę upływu czasu będzie zachodzić coraz później. Na spółkę z Księżycem również ona zapewni nam widowiskowe koniunkcje (20 marca, 19 kwietnia, 19 maja, 17 czerwca).

A skoro już mowa o zbliżeniach Księżyca do jasnych planet, to 19 czerwca nastąpi koniunkcja Księżyca zarówno z Wenus, jak i Jowiszem.

Można też spróbować zobaczyć Urana (niedaleko Plejad), ale do tego celu potrzeba teleskopu.

W czerwcowe wieczory, tuż po zachodzie Słońca, można próbować wypatrzeć Merkurego. Pozostałe planety generalnie nie będą wiosną w dogodnej pozycji do ich obserwacji.

Z rojów meteorów można zapolować na Lirydy, które mają maksimum w nocy z 22 na 23 kwietnia. W ciągu godziny jest szansa na dostrzeżenie do 18 meteorów. Inny z bardziej aktywnych rojów, to Eta Akwarydy z maksimum 6 maja, które mogą mieć teoretycznie nawet 60 zjawisk na godzinę.

Spośród komet potencjalne szanse na obejrzenie gołym okiem mają C/2026 A1 (MAPS) – w kwietniu, o ile przetrwa przelot obok Słońca, a także C/2025 R3 (PanSTARRS) – pod koniec kwietnia. Według jednej z hipotez, pierwsza z wymienionych może być fragmentem komety z 371 roku p.n.e., zwanej Kometą Artystotelesa. Były wtedy raporty, że rozpadła się na dwa fragmenty. Przy czym warto mieć na uwadze, że komety potrafią zachowywać się w różny sposób, więc trzeba po prostu śledzić bieżące doniesienia na temat ich jasności.

Pełnie Księżyca przypadną 2 kwietnia, 1 maja, 31 maja, zaś nowie - 17 kwietnia, 16 maja i 15 czerwca.

Wiosną przypadnie też kilka kosmicznych rocznic.

• W niedzielę 22 marca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Ziemi, naszej planety.
• W niedzielę 12 kwietnia to Międzynarodowy Dzień Załogowych Lotów Kosmicznych, w trakcie którego bywają organizowane wydarzenia czasem nazywane „Nocami Jurija”, nawiązujące do Jurija Gagarina, który jako pierwszy człowiek wykonał lot kosmiczny w 1961 roku.
• W poniedziałek 13 kwietnia rozpoczyna się Międzynarodowy Tydzień Ciemnego Nieba.
• Sobota 25 kwietnia to Międzynarodowy Dzień Astronomii,
• 16 maja jest Międzynarodowym Dniem Światła.

Krzysztof Czart (PAP)

cza/ zan/